जगन्नाथको मुहार सजाइएको रंगीन परालको टोपी लगाउनुभएका महाविष्णु स्वामी

परिचय

श्रील प्रभुपादको कृपाले गढिएको जीवन

इङ्ल्यान्डमा जन्मनुभएका इस्कॉनका संन्यासी, जो आनन्दमय प्रचार, रंगीन सम्झनाहरू र धेरै किसिमका किबोर्डमा हृदयस्पर्शी कीर्तनका लागि परिचित हुनुहुन्छ।

सन् 1945 मा बर्मिङ्घममा जन्मनुभएका र ललितकलामा शिक्षा लिनुभएका परमपूज्य महाविष्णु स्वामी महाराजलाई जीवनको अर्थको खोजीले लन्डनको प्रारम्भिक इस्कॉन आन्दोलनसम्म पुर्‍यायो। सन् 1971 मा श्रील प्रभुपादबाट प्रत्यक्ष दीक्षा लिएपछि हजुरले आफ्नो जीवन प्रचार, मन्दिर निर्माण र कीर्तनमा समर्पित गर्नुभयो, र भक्तिमय सेवालाई सधैं आनन्दमय, सबैका लागि सहज र जीवन्त राख्नुभयो।

बर्मिङ्घममा जन्म
1945
श्रील प्रभुपादबाट दीक्षा
1971
संन्यास ग्रहण
1984
पहिला शिष्यहरू
1990
01

बर्मिङ्घमदेखि भक्तिसम्म

10 फेब्रुअरी 1945 मा इङ्ल्यान्डको बर्मिङ्घममा जन्मनुभएका महाविष्णु स्वामी (त्यतिबेला आफ्नो जन्मनामले चिनिनुहुन्थ्यो) दोस्रो विश्वयुद्धपछिको बेलायतमा हुर्कनुभयो। कलाप्रतिको लगावका कारण हजुरले बाथ एकेडेमी अफ आर्टबाट ललितकलामा सम्मानसहित स्नातक गर्नुभयो। हजुरको सिर्जनशील स्वभाव र गहिरो अर्थको खोजीले हजुरलाई परिवर्तनकारी 1960 को दशक र 1970 को दशकको सुरुतिर लन्डनको प्रारम्भिक इस्कॉन आन्दोलनसम्म पुर्‍यायो।

सन् 1971 मा लन्डनको ब्युरी प्लेसस्थित राधा-कृष्ण मन्दिरमा हजुरले कृष्णकृपाश्रीमूर्ति ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपादबाट प्रत्यक्ष दीक्षा लिनुभयो। यहीँबाट कृष्णभावनामृतमा समर्पित जीवनको सुरुवात भयो। श्रील प्रभुपादको मिशनको सेवा गर्न हजुरले कलाको करियर त्यागेर तुरुन्तै पूर्णकालीन मन्दिर सेवा अँगाल्नुभयो।

श्रील प्रभुपादको बारेमा
02

बीबीटी लाइब्रेरी पार्टीसँग भारतभर पैदल यात्रा

दीक्षाको केही समयपछि महाराज प्रख्यात बीबीटी लाइब्रेरी पार्टीमा सामेल हुनुभयो र करिब दुई वर्षसम्म भारतभर यात्रा गर्दै श्रील प्रभुपादका ग्रन्थहरू पुस्तकालय, विश्वविद्यालय र संस्थाहरूमा वितरण गर्नुभयो। एक सहरबाट अर्को सहर पैदल हिँड्दै, विद्वान् र पुस्तकालयाध्यक्षहरूलाई भेट्दै दिव्य साहित्य बाँड्ने यो कठिन सेवाले हजुरको अनुभूतिलाई गहिरो बनायो र हजुरको समर्पणको परीक्षा लियो।

सन् 1977 मा श्रील प्रभुपादको भौतिक प्रयाणसम्म हजुरले यो सेवा जारी राख्नुभयो। यो अनुभवले हजुरको भक्तिमय स्वभावलाई गहिरो रूपमा आकार दियो।

03

मन्दिर निर्माण, हृदय उघार्दै

श्रील प्रभुपादको तिरोभावपछि महाविष्णु स्वामी महाराजले वरिष्ठ भक्तहरूसँग मिलेर दक्षिण एसियाभर इस्कॉन केन्द्रहरू स्थापना र विकास गर्नुभयो। काठमाडौं (नेपाल), पटना, इलाहाबाद र वाराणसीमा मन्दिरहरू खोल्न हजुरको महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो। प्रायः कठिन परिस्थितिमा, न्यूनतम साधन तर अधिकतम उत्साहका साथ हजुरले यो काम गर्नुभयो।

हजुरले संकलन गर्नुभएको सहयोगले जेस्सोरको रूप-सनातन मन्दिर, बंगलादेशको ढाकास्थित स्वामीबाग मन्दिर, र काठमाडौंको सुन्दर श्री राधा-गोविन्दहरि मन्दिरलगायतका ठूला परियोजनाहरूलाई टेवा पुग्यो।

सन् 1984 मा हजुरको परिपक्व वैराग्य र स्थिर सेवालाई मान्यता दिँदै परमपूज्य जयपताका स्वामी महाराजबाट हजुरले संन्यास (त्यागको आश्रम) ग्रहण गर्नुभयो। छ वर्षपछि, सन् 1990 मा, हजुरले दीक्षा गुरुका रूपमा शिष्य स्वीकार गर्न थाल्नुभयो। हजुरले सधैं आफूलाई स्वतन्त्र अधिकारीका रूपमा होइन, अरूलाई श्रील प्रभुपादसँग जोड्न सहयोग गर्ने सेवकका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ।

उत्सवको शोभायात्रामा टाउकोमा सानो विग्रह-वेदी बोकेर हिँड्नुभएका महाविष्णु स्वामी
04

महादेशहरूभर आनन्दमय प्रचार

महाराजलाई अरूभन्दा फरक बनाउने कुरा हो हजुरको स्पष्ट आनन्दमय स्वभाव। अफ्रिकाका ग्रामीण गाउँहरूमा प्रचार गर्दा होस्, रथयात्रा उत्सवहरूमा कीर्तन गराउँदा होस्, वा भक्तहरूले भरिएका मन्दिर कक्षमा भागवतम् प्रवचन दिँदा होस्, हजुरबाट शुद्ध भक्तिमय सेवाबाट आउने आनन्द झल्किन्छ।

फूल, जगन्नाथका आकृति र रमाइला साना सामानले सजाइएको हजुरको चिनारी बनेको रंगीन “बदलिने शरीर” टोपी अहिले प्रख्यात भइसकेको छ। यसले हजुरको यो विश्वासलाई झल्काउँछ कि कृष्णभावनामृतको प्रचार आकर्षक, सबैका लागि सहज र रमाइलो हुनुपर्छ।

दुई फरक रंगका मोजा लगाउने हजुरको बानीले अनावश्यक औपचारिकताप्रति हजुरको कोमल विद्रोह देखाउँछ, र भक्तहरूलाई सम्झाउँछ कि बाहिरी एकरूपताभन्दा भित्री निष्ठा धेरै महत्त्वपूर्ण छ।

हार्मोनियमदेखि इलेक्ट्रोनिक सिन्थेसाइजरसम्म, सबै किसिमका किबोर्ड कीर्तनमा बजाउन हजुरलाई मन पर्छ। यसले देखाउँछ कि हरिनामलाई अझ सुन्दर बनाउने जुनसुकै साधन पनि हजुर खुसीसाथ अँगाल्नुहुन्छ।

सडक कीर्तनमा रंगीन टोपी लगाएर फूलको माला लगाइएको एकर्डियन बजाउनुभएका महाविष्णु स्वामी
05

आज

अहिले असी वर्ष नाघिसक्नुभएका परमपूज्य महाविष्णु स्वामी महाराज नेपाल, अफ्रिका, भारत, बेलायत र युरोपभर व्यापक रूपमा यात्रा र प्रचार गरिरहनुभएको छ। हजुर नेपाल र बिहारका लागि इस्कॉनका क्षेत्रीय सचिवका रूपमा सेवा गर्नुहुन्छ, र परमपूज्य प्रभविष्णु स्वामी तथा परमपूज्य जयपताका स्वामीको जीबीसी अधिकारअन्तर्गत काम गर्नुहुन्छ।

एक सयभन्दा बढी दीक्षित शिष्य र असंख्य शुभचिन्तकहरूका बीच हजुर एक प्रिय व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। हजुरका प्रवचनहरू स्पष्टता, हास्य र व्यावहारिक ज्ञानका लागि परिचित छन्।

हजुरको सन्देश सरल छ: कृष्णभावनामृत आनन्दमय हुनका लागि हो, सेवा नै सर्वोच्च सुख हो, र निष्कपट हृदय भएका जो कोहीका लागि श्रील प्रभुपादको कृपा असीमित रूपमा उपलब्ध छ।

स्ट्यान्डमा राखिएको ग्रन्थ पढ्दै बस्नुभएका महाविष्णु स्वामी, छेउमा सजाइएको हार्मोनियम

तस्बिर: ISKCON Desire Tree

समयरेखा

सेवामय जीवन, सन् 1945 देखि आजसम्म

  1. 1945बर्मिङ्घममा जन्ममहाविष्णु स्वामी (जन्मनाम: माइकल) को जन्म 10 फेब्रुअरी 1945 मा इङ्ल्यान्डको बर्मिङ्घममा भएको थियो।
  2. 1964ललितकलाको अध्ययन19 वर्षको उमेरमा हजुरले ललितकला अध्ययन गर्न बाथ एकेडेमी अफ आर्टमा भर्ना लिनुभयो। करिब तीन वर्षपछि हजुरले सम्मानसहित स्नातक गर्नुभयो।
  3. 1971श्रील प्रभुपादबाट दीक्षालन्डनको ब्युरी प्लेसस्थित राधा-कृष्ण मन्दिरमा कृष्णकृपाश्रीमूर्ति ए.सी. भक्तिवेदान्त स्वामी प्रभुपादबाट हरिनाम दीक्षा लिनुभयो। सोही वर्ष हजुर पूर्णकालीन त्यागी मन्दिर भक्त पनि बन्नुभयो।
  4. 1974–77भारतमा बीबीटी लाइब्रेरी पार्टीभक्तिवेदान्त बुक ट्रस्टको लाइब्रेरी पार्टीसँग सेवा गर्दै करिब 20 महिना भारतभर यात्रा गर्नुभयो र श्रील प्रभुपादका ग्रन्थहरू कलेज तथा संस्थाहरूमा वितरण गर्नुभयो।
  5. 1970 को दशकको अन्त्यतिरनेपाल र उत्तर भारतमा विकासप्रभविष्णु दासको मार्गदर्शनमा काठमाडौं (नेपाल) मा, साथै भारतको पटना, इलाहाबाद र वाराणसीमा इस्कॉन केन्द्रहरू स्थापना र विकास गर्न सहयोग गर्नुभयो।
  6. 1984संन्यास दीक्षापरमपूज्य जयपताका स्वामी महाराजबाट संन्यास (त्यागको आश्रम) ग्रहण गर्नुभयो। “स्वामी” उपाधि पाएर हजुरले आफूलाई भिक्षु प्रचारकको मार्गमा पूर्ण रूपमा समर्पित गर्नुभयो।
  7. 1990पहिला शिष्यहरूइस्कॉनमा दीक्षा गुरुका रूपमा औपचारिक रूपमा शिष्य स्वीकार गर्न थाल्नुभयो। हजुरले यो भूमिका “मनिटर गुरु” को भावमा लिनुभयो, अर्थात् श्रील प्रभुपादको आश्रयमा रहेका एक सेवक-मार्गदर्शक।
  8. 1990 र 2000 को दशकबंगलादेश र अफ्रिकामा मिशनबंगलादेशको जेस्सोरस्थित रूप-सनातन मन्दिर र ढाकास्थित स्वामीबाग मन्दिरका लागि सहयोग जुटाउन र विकास गर्न सहयोग गर्नुभयो। अफ्रिकामा व्यापक प्रचार सुरु गरी उपेक्षित क्षेत्रहरूसम्म कृष्णभावनामृत पुर्‍याउनुभयो।
  9. 2010 को दशकराधा-गोविन्दहरि मन्दिर, काठमाडौंनेपालको काठमाडौंस्थित श्री राधा-गोविन्दहरि मन्दिरको विकासमा सहयोग गर्न हजुरको महत्त्वपूर्ण भूमिका रह्यो। नेपाली भक्त समुदायप्रतिको हजुरको निरन्तर सेवामा यो एउटा ऐतिहासिक परियोजना हो।
  10. 2025नेपालमा सक्रिय प्रचार21 फेब्रुअरी 2025 मा काठमाडौंको इस्कॉन बुढानीलकण्ठमा श्रीमद्भागवतम् प्रवचन दिनुभयो। असी वर्ष नाघिसक्दा पनि हजुरको सेवा सक्रिय रूपमा जारी छ।
  11. फेब्रुअरी 2026बिरामी र स्वास्थ्यलाभनिमोनिया र इन्फ्लुएन्जाका कारण काठमाडौंको अस्पतालमा भर्ना हुनुभयो। विश्वभरका भक्तहरूले प्रार्थना अर्पण गरे, र अहिले हजुर स्वस्थ हुनुभएको छ।

महाराजको सेवा

महाराज कहाँ सेवा गर्नुहुन्छ

  1. बेलायतबेलायतमा इस्कॉनका सुरुका दिन, प्रवचन र भक्तहरूको हेरचाह।
  2. युरोपआनन्दमय, सोझो सन्देश लिएर समुदायहरूको भ्रमण।
  3. अफ्रिकान्यानो प्रचार, उत्साही भक्तहरूका भेला र प्रोत्साहन।
  4. भारततीर्थयात्राका मौसम, मन्दिर कार्यक्रम र कीर्तन संस्कृति।
  5. नेपालउत्सवहरू, समुदायलाई बलियो बनाउने काम र प्रवचन भ्रमण।

मन्दिर र केन्द्रहरू

महाराजले निर्माणमा सहयोग गर्नुभएका ठाउँहरू

महाराजले खोल्न वा आर्थिक सहयोग जुटाउन मद्दत गर्नुभएका केन्द्रहरू, प्रायः न्यूनतम साधन तर अधिकतम उत्साहका साथ।

महाराजको कथा पढ्नुहोस्
  • काठमाडौंनेपाल
  • पटनाभारत
  • इलाहाबादभारत
  • वाराणसीभारत
  • रूप-सनातन मन्दिर, जेस्सोरबंगलादेश
  • स्वामीबाग मन्दिर, ढाकाबंगलादेश
  • श्री राधा-गोविन्दहरि मन्दिर, काठमाडौंनेपाल